Uszczelki spożywcze w armaturze ze stali nierdzewnej wykonuje się najczęściej z EPDM, NBR, HNBR, FKM (Viton), silikonu albo PTFE, a w miejscach najtrudniejszych z FFKM. Materiały różnią się odpornością na tłuszcz w produkcie, ług i kwas z mycia CIP oraz parę ze sterylizacji. Poniżej są tabele doboru, wymagania FDA i UE oraz dane do zapytania ofertowego.

Materiały uszczelek spożywczych w skrócie

Materiał dobiera się do tego, co niszczy uszczelkę najszybciej:

  • EPDM wybiera się do mycia CIP i sterylizacji parą, odpada przy tłuszczach i olejach.
  • NBR dobrze znosi tłuszcze, ale nie parę ani ozon, a HNBR wytrzymuje wyższą temperaturę.
  • FKM (Viton) pasuje do tłuszczów, aromatów i soków cytrusowych, słabo znosi gorący ług.
  • Silikon pracuje w szerokim zakresie temperatur na sucho, ale nie w parze powyżej +100°C.
  • PTFE i FFKM stosuje się przy agresywnej chemii i w najwyższych temperaturach.

Tabela doboru uszczelnień: temperatura i odporność chemiczna

Wartości dotyczą grup materiałów. Konkretna mieszanka może mieć węższy zakres, dlatego wiążąca jest karta uszczelki albo armatury.

MateriałTemperatura pracyPara, sterylizacja SIPTłuszcze i olejeŁug (mycie CIP)KwasyOzon i starzenie
EPDMod -50 do +150°Codporny, sterylizacja do +150°Csłaba, czyste tłuszcze i oleje niedobra, także 5% w +80°Cdo 3% w +80°Codporny
NBRod -30 do +100°Cniebardzo dobratylko rozcieńczony, w temperaturze pokojowejtylko rozcieńczonenieodporny
HNBRod -30 do +150°Cograniczonabardzo dobrado 3% w +80°Cdo 3% w +80°C, stężone nieodporny
FKM (Viton)od -25 do +200°Cograniczona, specjalne mieszanki do +170°Cbardzo dobrasłabadobra, także 5% w +100°Cbardzo dobra
VMQ (silikon)od -50 do +175°C poza parąnie powyżej +100°Cdobra w olejach i tłuszczach zwierzęcych i roślinnychsłabanieodpornydobra
PTFEod -180 do +260°Codpornyodpornyodpornyodpornybardzo dobra
FFKMod -10 do +325°Codporny, do +240°Codpornyodpornyodporny, także stężonebardzo dobra

Producenci armatury podają węższe granice: GEA dla uszczelek EPDM od -40 do +135°C, a Südmo dla zaworów motylkowych +130°C w pracy ciągłej i +150°C krótko, podczas sterylizacji.

Odporność na ług, kwas, parę i tłuszcz według stężenia

GEA publikuje dla EPDM, FKM i HNBR tabelę odporności ze stężeniami i temperaturami. Widać w niej na przykład, że HNBR znosi ług 3% w +80°C, a 5% w tej samej temperaturze już nie.

Medium i warunkiEPDMFKM (Viton)HNBR
Ług do 3%, do +80°Codpornykrótsza żywotnośćodporny
Ług do 5%, do +40°Codpornykrótsza żywotnośćkrótsza żywotność
Ług do 5%, do +80°Codpornynieodpornynieodporny
Ług powyżej 5%krótsza żywotnośćnieodpornynieodporny
Kwasy nieorganiczne do 3%, do +80°Codpornyodpornyodporny
Kwasy nieorganiczne do 5%, do +80°Ckrótsza żywotnośćodpornykrótsza żywotność
Kwasy nieorganiczne do 5%, do +100°Cnieodpornyodpornynieodporny
Woda do +80°Codpornyodpornyodporny
Para do +135°Codpornykrótsza żywotnośćkrótsza żywotność
Para do +150°C, około 30 minutodpornykrótsza żywotnośćnieodporny
Produkt z tłuszczem do 35%odpornyodpornyodporny
Produkt z tłuszczem powyżej 35%nieodpornyodpornyodporny
Olejenieodpornyodpornyodporny
Ogólny zakres temperatur materiałuod -40 do +135°Cod -10 do +200°Cod -25 do +140°C

EPDM wytrzymuje gorący ług i parę, ale nie produkt z tłuszczem powyżej 35% ani oleje. FKM zachowuje się odwrotnie, a HNBR przy ostrzejszym myciu traci trwałość szybciej niż EPDM. Inne tabele są ostrożniejsze i dopuszczają EPDM tylko do 8% tłuszczu, więc przy produktach tłustych sprawdź kartę uszczelki.

EPDM, czyli standard do mycia CIP i pary

EPDM (kauczuk etylenowo-propylenowo-dienowy) to podstawowy materiał uszczelek w mleczarniach, browarach i rozlewniach. Dobrze znosi wodę, roztwory myjące, parę i ozon. Źle toleruje czyste tłuszcze, oleje i olejki eteryczne, soki cytrusowe i aromaty, więc np. przy maśle wybiera się FKM albo HNBR.

W sklepie uszczelki Tri-Clamp są z EPDM, NBR, silikonu, FKM i PTFE, od DN8 do DN300 i od 1/2" do 8". Pasujące obejmy i końcówki są w kategorii złączki Tri-Clamp. Te same materiały, a także HNBR, mają uszczelki do złączek mleczarskich DIN 11851 od DN10 do DN200.

Uszczelki Tri-Clamp z różnych materiałów
Uszczelki Tri-Clamp z różnych materiałów

NBR i HNBR do tłuszczów i olejów

NBR (kauczuk nitrylowy) bardzo dobrze znosi tłuszcze i oleje zwierzęce i roślinne, stąd jego miejsce w przetwórstwie mięsa. Pracuje od -30 do +100°C, krótko do +120°C, nie znosi pary ani ozonu, a wiele środków CIP toleruje słabo. HNBR, czyli uwodorniony NBR, pracuje do +140 lub +150°C, ale bez sterylizacji parą w +150°C, i nadaje się do mleczarni oraz napojów z olejkami eterycznymi, np. z chmielu.

Złącza IDF i RJT mają w sklepie uszczelki z NBR, a uszczelki SMS także z EPDM, FKM, PTFE i silikonu, od 1" do 4".

FKM (Viton) do produktów tłustych i aromatów

FKM to rodzina fluoroelastomerów, w katalogach oznaczana też skrótem FPM albo nazwą handlową Viton. Pracuje do +200°C i bardzo dobrze znosi tłuszcze, alkohole, olejki eteryczne i soki cytrusowe. Gorzej radzi sobie ze stałym myciem zasadowym, a parę do +170°C wytrzymują tylko specjalne mieszanki.

Do zaworów motylkowych są wymienne uszczelki M&S z EPDM, HNBR, FKM i silikonu, od DN15 do DN150. Uszczelki Nocado, Südmo, AWH i MQ obejmuje kategoria akcesoria do zaworów motylkowych.

Uszczelki do zaworów motylkowych M&S
Uszczelki do zaworów motylkowych M&S

Silikon, PTFE i FFKM

Silikon (VMQ) pracuje na sucho od -50 do +175°C i jest obojętny fizjologicznie, ale łatwo się rozdziera, a wody i pary powyżej +100°C nie znosi. Pasuje do uszczelek statycznych, pracujących na sucho lub w niskiej temperaturze.

PTFE to fluoropolimer odporny na praktycznie wszystkie media, od -180 do +260°C. Nie jest elastyczny i słabo znosi częste zmiany temperatury, dlatego łączy się go z elastomerem, np. jako płaszcz na rdzeniu nitrylowym w uszczelkach włazów Fort Vale. Podobnie działają O-ringi DIN 11864 w otulinie FEP z rdzeniem silikonowym.

FFKM (perfluoroelastomer) znosi parę do +240°C oraz stężone kwasy i zasady. W testach mediów CIP producenta uszczelnień jego mieszanka FFKM wypadła najlepiej, dlatego trafia tam, gdzie postój linii jest niedopuszczalny. Fort Vale stosuje go m.in. w O-ringach szybkozłączy Drytyt.

Uszczelki do kontaktu z żywnością: FDA i przepisy UE

W UE obowiązuje rozporządzenie (WE) nr 1935/2004. Materiał nie może przenikać do żywności w ilościach groźnych dla zdrowia ani w niedopuszczalny sposób zmieniać jej składu, smaku i zapachu, a jego drogę w łańcuchu dostaw trzeba móc prześledzić.

MateriałFDA (USA)Unia Europejska
EPDM, NBR, HNBR, FKM, silikon, guma naturalna21 CFR 177.2600: lista dopuszczonych polimerów i test ekstrakcji gotowej uszczelkiwymagania ogólne rozporządzenia 1935/2004; rozporządzenie 10/2011 nie obejmuje kauczuku ani silikonów
PTFE, FEP, PFA21 CFR 177.1550 (żywice perfluorowęglowe)rozporządzenie 1935/2004 i 10/2011, pisemna deklaracja zgodności
FFKMbrak na liście polimerów 21 CFR 177.2600, zgodność potwierdza producent mieszankiwymagania ogólne rozporządzenia 1935/2004

Przepis FDA 21 CFR 177.2600 wymaga testu ekstrakcji gotowej uszczelki: przy żywności wodnej najwyżej 20 mg ekstraktu na cal kwadratowy w pierwszych 7 godzinach, przy tłustej 175 mg. Zgodność dotyczy mieszanki, a nie nazwy materiału. Przykład z oferty: plecione uszczelki PTFE do włazów Fort Vale nie mają aprobaty FDA.

Uszczelki włazów i armatury cystern

Uszczelka włazu pracuje statycznie, ale styka się z oparami, środkami myjącymi i ładunkiem. W kategorii akcesoria do włazów są uszczelki okrągłe, owalne, prostokątne, plecione i kompozytowe. Wśród nich okrągłe uszczelki włazów od DN100 do DN1000 występują z EPDM, NBR, FKM, silikonu i w otulinie FEP.

Uszczelki Fort Vale są oznaczone kolorem: EPDM czerwono-niebieskim, Viton A żółtym, a czerwonym nitryl albo biały silikon. Biała guma spożywcza pracuje do +80°C, a kompozyt PTFE z nitrylem do ładunków korozyjnych do +140°C. Pełną ofertę zawiera kategoria uszczelnienia i uszczelki Fort Vale.

Jak dobrać materiał uszczelki

Zacznij od najostrzejszego warunku w cyklu pracy uszczelki, którym często jest mycie albo sterylizacja. Sprawdź:

  1. temperaturę produktu, mycia i sterylizacji oraz czas każdego etapu;
  2. stężenie i temperaturę ługu i kwasu;
  3. zawartość tłuszczu, olejów i aromatów w produkcie;
  4. czy uszczelka pracuje statycznie, czy w ruchu.

Zapasowe uszczelki przechowuj wg DIN 7716, w temperaturze od +15 do +25°C, przy wilgotności około 65% i bez światła. Przed pierwszym kontaktem z żywnością umyj je.

Jakie dane podać w zapytaniu ofertowym

Do wyceny podaj:

  • typ połączenia lub armatury, np. DIN 11851, Tri-Clamp, SMS, zawór motylkowy z marką albo właz z wymiarem;
  • średnicę lub rozmiar w calach, a przy Tri-Clamp szereg rur;
  • materiał albo medium i temperatury pracy, mycia i sterylizacji;
  • wymagane dokumenty i liczbę sztuk.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest EPDM i gdzie się go stosuje?

EPDM to kauczuk etylenowo-propylenowo-dienowy, syntetyczna guma odporna na gorącą wodę, parę, ozon i starzenie. W przemyśle spożywczym to podstawowy materiał uszczelek złączy, zaworów i włazów na liniach mytych CIP i sterylizowanych parą, np. w mleczarniach i browarach. Do czystych tłuszczów i olejów się nie nadaje.

Czym różni się NBR od EPDM?

NBR, czyli kauczuk nitrylowy, dobrze znosi tłuszcze i oleje, ale pracuje do +100°C, nie jest odporny na ozon i nie nadaje się do sterylizacji parą. EPDM wytrzymuje parę, gorący ług i ozon, a w tłuszczach i olejach pęcznieje. Do mięsa i tłuszczów wybiera się więc NBR, do mleka, piwa i napojów EPDM.

Czy Viton to to samo co FKM?

Tak, Viton jest fluoroelastomerem z grupy FKM. To nazwa handlowa wprowadzona przez DuPont, dziś należąca do Chemours, a FKM jest ogólnym oznaczeniem tej grupy wg ASTM D1418, w części katalogów zastępowanym skrótem FPM. Właściwości uszczelki zależą od mieszanki, więc porównuj karty materiałowe, nie nazwy.