Data publikacji: 17/11/2026
Uszczelki spożywcze w armaturze ze stali nierdzewnej wykonuje się najczęściej z EPDM, NBR, HNBR, FKM (Viton), silikonu albo PTFE, a w miejscach najtrudniejszych z FFKM. Materiały różnią się odpornością na tłuszcz w produkcie, ług i kwas z mycia CIP oraz parę ze sterylizacji. Poniżej są tabele doboru, wymagania FDA i UE oraz dane do zapytania ofertowego.
Materiały uszczelek spożywczych w skrócie
Materiał dobiera się do tego, co niszczy uszczelkę najszybciej:
- EPDM wybiera się do mycia CIP i sterylizacji parą, odpada przy tłuszczach i olejach.
- NBR dobrze znosi tłuszcze, ale nie parę ani ozon, a HNBR wytrzymuje wyższą temperaturę.
- FKM (Viton) pasuje do tłuszczów, aromatów i soków cytrusowych, słabo znosi gorący ług.
- Silikon pracuje w szerokim zakresie temperatur na sucho, ale nie w parze powyżej +100°C.
- PTFE i FFKM stosuje się przy agresywnej chemii i w najwyższych temperaturach.
Tabela doboru uszczelnień: temperatura i odporność chemiczna
Wartości dotyczą grup materiałów. Konkretna mieszanka może mieć węższy zakres, dlatego wiążąca jest karta uszczelki albo armatury.
| Materiał | Temperatura pracy | Para, sterylizacja SIP | Tłuszcze i oleje | Ług (mycie CIP) | Kwasy | Ozon i starzenie |
|---|---|---|---|---|---|---|
| EPDM | od -50 do +150°C | odporny, sterylizacja do +150°C | słaba, czyste tłuszcze i oleje nie | dobra, także 5% w +80°C | do 3% w +80°C | odporny |
| NBR | od -30 do +100°C | nie | bardzo dobra | tylko rozcieńczony, w temperaturze pokojowej | tylko rozcieńczone | nieodporny |
| HNBR | od -30 do +150°C | ograniczona | bardzo dobra | do 3% w +80°C | do 3% w +80°C, stężone nie | odporny |
| FKM (Viton) | od -25 do +200°C | ograniczona, specjalne mieszanki do +170°C | bardzo dobra | słaba | dobra, także 5% w +100°C | bardzo dobra |
| VMQ (silikon) | od -50 do +175°C poza parą | nie powyżej +100°C | dobra w olejach i tłuszczach zwierzęcych i roślinnych | słaba | nieodporny | dobra |
| PTFE | od -180 do +260°C | odporny | odporny | odporny | odporny | bardzo dobra |
| FFKM | od -10 do +325°C | odporny, do +240°C | odporny | odporny | odporny, także stężone | bardzo dobra |
Producenci armatury podają węższe granice: GEA dla uszczelek EPDM od -40 do +135°C, a Südmo dla zaworów motylkowych +130°C w pracy ciągłej i +150°C krótko, podczas sterylizacji.
Odporność na ług, kwas, parę i tłuszcz według stężenia
GEA publikuje dla EPDM, FKM i HNBR tabelę odporności ze stężeniami i temperaturami. Widać w niej na przykład, że HNBR znosi ług 3% w +80°C, a 5% w tej samej temperaturze już nie.
| Medium i warunki | EPDM | FKM (Viton) | HNBR |
|---|---|---|---|
| Ług do 3%, do +80°C | odporny | krótsza żywotność | odporny |
| Ług do 5%, do +40°C | odporny | krótsza żywotność | krótsza żywotność |
| Ług do 5%, do +80°C | odporny | nieodporny | nieodporny |
| Ług powyżej 5% | krótsza żywotność | nieodporny | nieodporny |
| Kwasy nieorganiczne do 3%, do +80°C | odporny | odporny | odporny |
| Kwasy nieorganiczne do 5%, do +80°C | krótsza żywotność | odporny | krótsza żywotność |
| Kwasy nieorganiczne do 5%, do +100°C | nieodporny | odporny | nieodporny |
| Woda do +80°C | odporny | odporny | odporny |
| Para do +135°C | odporny | krótsza żywotność | krótsza żywotność |
| Para do +150°C, około 30 minut | odporny | krótsza żywotność | nieodporny |
| Produkt z tłuszczem do 35% | odporny | odporny | odporny |
| Produkt z tłuszczem powyżej 35% | nieodporny | odporny | odporny |
| Oleje | nieodporny | odporny | odporny |
| Ogólny zakres temperatur materiału | od -40 do +135°C | od -10 do +200°C | od -25 do +140°C |
EPDM wytrzymuje gorący ług i parę, ale nie produkt z tłuszczem powyżej 35% ani oleje. FKM zachowuje się odwrotnie, a HNBR przy ostrzejszym myciu traci trwałość szybciej niż EPDM. Inne tabele są ostrożniejsze i dopuszczają EPDM tylko do 8% tłuszczu, więc przy produktach tłustych sprawdź kartę uszczelki.
EPDM, czyli standard do mycia CIP i pary
EPDM (kauczuk etylenowo-propylenowo-dienowy) to podstawowy materiał uszczelek w mleczarniach, browarach i rozlewniach. Dobrze znosi wodę, roztwory myjące, parę i ozon. Źle toleruje czyste tłuszcze, oleje i olejki eteryczne, soki cytrusowe i aromaty, więc np. przy maśle wybiera się FKM albo HNBR.
W sklepie uszczelki Tri-Clamp są z EPDM, NBR, silikonu, FKM i PTFE, od DN8 do DN300 i od 1/2" do 8". Pasujące obejmy i końcówki są w kategorii złączki Tri-Clamp. Te same materiały, a także HNBR, mają uszczelki do złączek mleczarskich DIN 11851 od DN10 do DN200.

NBR i HNBR do tłuszczów i olejów
NBR (kauczuk nitrylowy) bardzo dobrze znosi tłuszcze i oleje zwierzęce i roślinne, stąd jego miejsce w przetwórstwie mięsa. Pracuje od -30 do +100°C, krótko do +120°C, nie znosi pary ani ozonu, a wiele środków CIP toleruje słabo. HNBR, czyli uwodorniony NBR, pracuje do +140 lub +150°C, ale bez sterylizacji parą w +150°C, i nadaje się do mleczarni oraz napojów z olejkami eterycznymi, np. z chmielu.
Złącza IDF i RJT mają w sklepie uszczelki z NBR, a uszczelki SMS także z EPDM, FKM, PTFE i silikonu, od 1" do 4".
FKM (Viton) do produktów tłustych i aromatów
FKM to rodzina fluoroelastomerów, w katalogach oznaczana też skrótem FPM albo nazwą handlową Viton. Pracuje do +200°C i bardzo dobrze znosi tłuszcze, alkohole, olejki eteryczne i soki cytrusowe. Gorzej radzi sobie ze stałym myciem zasadowym, a parę do +170°C wytrzymują tylko specjalne mieszanki.
Do zaworów motylkowych są wymienne uszczelki M&S z EPDM, HNBR, FKM i silikonu, od DN15 do DN150. Uszczelki Nocado, Südmo, AWH i MQ obejmuje kategoria akcesoria do zaworów motylkowych.

Silikon, PTFE i FFKM
Silikon (VMQ) pracuje na sucho od -50 do +175°C i jest obojętny fizjologicznie, ale łatwo się rozdziera, a wody i pary powyżej +100°C nie znosi. Pasuje do uszczelek statycznych, pracujących na sucho lub w niskiej temperaturze.
PTFE to fluoropolimer odporny na praktycznie wszystkie media, od -180 do +260°C. Nie jest elastyczny i słabo znosi częste zmiany temperatury, dlatego łączy się go z elastomerem, np. jako płaszcz na rdzeniu nitrylowym w uszczelkach włazów Fort Vale. Podobnie działają O-ringi DIN 11864 w otulinie FEP z rdzeniem silikonowym.
FFKM (perfluoroelastomer) znosi parę do +240°C oraz stężone kwasy i zasady. W testach mediów CIP producenta uszczelnień jego mieszanka FFKM wypadła najlepiej, dlatego trafia tam, gdzie postój linii jest niedopuszczalny. Fort Vale stosuje go m.in. w O-ringach szybkozłączy Drytyt.
Uszczelki do kontaktu z żywnością: FDA i przepisy UE
W UE obowiązuje rozporządzenie (WE) nr 1935/2004. Materiał nie może przenikać do żywności w ilościach groźnych dla zdrowia ani w niedopuszczalny sposób zmieniać jej składu, smaku i zapachu, a jego drogę w łańcuchu dostaw trzeba móc prześledzić.
| Materiał | FDA (USA) | Unia Europejska |
|---|---|---|
| EPDM, NBR, HNBR, FKM, silikon, guma naturalna | 21 CFR 177.2600: lista dopuszczonych polimerów i test ekstrakcji gotowej uszczelki | wymagania ogólne rozporządzenia 1935/2004; rozporządzenie 10/2011 nie obejmuje kauczuku ani silikonów |
| PTFE, FEP, PFA | 21 CFR 177.1550 (żywice perfluorowęglowe) | rozporządzenie 1935/2004 i 10/2011, pisemna deklaracja zgodności |
| FFKM | brak na liście polimerów 21 CFR 177.2600, zgodność potwierdza producent mieszanki | wymagania ogólne rozporządzenia 1935/2004 |
Przepis FDA 21 CFR 177.2600 wymaga testu ekstrakcji gotowej uszczelki: przy żywności wodnej najwyżej 20 mg ekstraktu na cal kwadratowy w pierwszych 7 godzinach, przy tłustej 175 mg. Zgodność dotyczy mieszanki, a nie nazwy materiału. Przykład z oferty: plecione uszczelki PTFE do włazów Fort Vale nie mają aprobaty FDA.
Uszczelki włazów i armatury cystern
Uszczelka włazu pracuje statycznie, ale styka się z oparami, środkami myjącymi i ładunkiem. W kategorii akcesoria do włazów są uszczelki okrągłe, owalne, prostokątne, plecione i kompozytowe. Wśród nich okrągłe uszczelki włazów od DN100 do DN1000 występują z EPDM, NBR, FKM, silikonu i w otulinie FEP.
Uszczelki Fort Vale są oznaczone kolorem: EPDM czerwono-niebieskim, Viton A żółtym, a czerwonym nitryl albo biały silikon. Biała guma spożywcza pracuje do +80°C, a kompozyt PTFE z nitrylem do ładunków korozyjnych do +140°C. Pełną ofertę zawiera kategoria uszczelnienia i uszczelki Fort Vale.
Jak dobrać materiał uszczelki
Zacznij od najostrzejszego warunku w cyklu pracy uszczelki, którym często jest mycie albo sterylizacja. Sprawdź:
- temperaturę produktu, mycia i sterylizacji oraz czas każdego etapu;
- stężenie i temperaturę ługu i kwasu;
- zawartość tłuszczu, olejów i aromatów w produkcie;
- czy uszczelka pracuje statycznie, czy w ruchu.
Zapasowe uszczelki przechowuj wg DIN 7716, w temperaturze od +15 do +25°C, przy wilgotności około 65% i bez światła. Przed pierwszym kontaktem z żywnością umyj je.
Jakie dane podać w zapytaniu ofertowym
Do wyceny podaj:
- typ połączenia lub armatury, np. DIN 11851, Tri-Clamp, SMS, zawór motylkowy z marką albo właz z wymiarem;
- średnicę lub rozmiar w calach, a przy Tri-Clamp szereg rur;
- materiał albo medium i temperatury pracy, mycia i sterylizacji;
- wymagane dokumenty i liczbę sztuk.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest EPDM i gdzie się go stosuje?
EPDM to kauczuk etylenowo-propylenowo-dienowy, syntetyczna guma odporna na gorącą wodę, parę, ozon i starzenie. W przemyśle spożywczym to podstawowy materiał uszczelek złączy, zaworów i włazów na liniach mytych CIP i sterylizowanych parą, np. w mleczarniach i browarach. Do czystych tłuszczów i olejów się nie nadaje.
Czym różni się NBR od EPDM?
NBR, czyli kauczuk nitrylowy, dobrze znosi tłuszcze i oleje, ale pracuje do +100°C, nie jest odporny na ozon i nie nadaje się do sterylizacji parą. EPDM wytrzymuje parę, gorący ług i ozon, a w tłuszczach i olejach pęcznieje. Do mięsa i tłuszczów wybiera się więc NBR, do mleka, piwa i napojów EPDM.
Czy Viton to to samo co FKM?
Tak, Viton jest fluoroelastomerem z grupy FKM. To nazwa handlowa wprowadzona przez DuPont, dziś należąca do Chemours, a FKM jest ogólnym oznaczeniem tej grupy wg ASTM D1418, w części katalogów zastępowanym skrótem FPM. Właściwości uszczelki zależą od mieszanki, więc porównuj karty materiałowe, nie nazwy.