Stal 304 a 316L to porównanie, od którego zaczyna się wybór materiału prawie każdej instalacji procesowej ze stali nierdzewnej. Oba gatunki są austenityczne, dobrze się spawają i nadają się do kontaktu z żywnością. Różni je przede wszystkim molibden: 316L (1.4404) zawiera go od 2,0 do 2,5%, a do 304 się go nie dodaje, dlatego 316L lepiej znosi chlorki. Niżej znajdziesz skład według EN 10088, znaczenie litery L przy spawaniu, miejsce gatunku 1.4435 w farmacji i zasady doboru stali.

Stal 304 a 316L w skrócie

Gatunek dobiera się do medium i sposobu łączenia:

  • 304 (1.4301) i 304L (1.4307) są typowe dla browarów, zakładów napojów i wielu mleczarni. Dobrze znoszą mycie CIP ługiem i kwasem azotowym.
  • 316L (1.4404) stosuje się przy soli w produkcie, chlorkach w wodzie, dezynfekcji chlorem i w farmacji.
  • 1.4435 to odmiana 316L z większą zawartością niklu i molibdenu, często z ograniczeniem ferrytu delta.
  • Gatunki z literą L mają do 0,030% węgla i po spawaniu zachowują odporność na korozję międzykrystaliczną.

Porównanie gatunków w tabeli

Skład podano według EN 10088-1, granicę plastyczności według EN 10088-2, a PRE i CPT jako wartości typowe z kart hutniczych Outokumpu. Skład konkretnej partii podaje świadectwo materiałowe.

Cecha1.4301 (304)1.4307 (304L)1.4401 (316)1.4404 (316L)1.4435 (316L)
Nazwa wg ENX5CrNi18-10X2CrNi18-9X5CrNiMo17-12-2X2CrNiMo17-12-2X2CrNiMo18-14-3
Węgiel C, max0,07%0,030%0,07%0,030%0,030%
Chrom Cr17,5 do 19,5%17,5 do 19,5%16,5 do 18,5%16,5 do 18,5%17,0 do 19,0%
Nikiel Ni8,0 do 10,5%8,0 do 10,5%10,0 do 13,0%10,0 do 13,0%12,5 do 15,0%
Molibden Mobrakbrak2,0 do 2,5%2,0 do 2,5%2,5 do 3,0%
PRE, wartość typowa1818242426
Krytyczna temperatura korozji wżerowej CPT w 1M NaCl, wartość typowaponiżej 10°Cponiżej 10°Cok. 20°Cok. 20°Cok. 21°C
Odporność na korozję międzykrystaliczną po spawaniunietaknietaktak
Granica plastyczności Rp0,2 min, taśma zimnowalcowana230 MPa220 MPa240 MPa240 MPa240 MPa
Typ spoiwa (elektrody otulone)19 9 L19 9 L19 12 3 L19 12 3 L19 12 3 L

Molibden i odporność na chlorki

Molibden zwiększa odporność stali na korozję wżerową i szczelinową, którą w instalacjach procesowych wywołują głównie chlorki. To główny powód, dla którego zamiast 304 wybiera się 316L.

Odporność na wżery porównuje się wskaźnikiem PRE (także PREN) ze wzoru PRE = Cr + 3,3 Mo + 16 N. Dla typowych wytopów wynosi on 18 dla 304 i 24 dla 316L. Wskaźnik szereguje gatunki, ale o odporności w konkretnym medium decydują też temperatura, pH, szczeliny i stan powierzchni.

Według wytycznych Nickel Institute przy ciągłym kontakcie z wodą o obojętnym pH i temperaturze otoczenia 304 znosi do około 200 ppm chlorków, a 316 do około 1000 ppm. Wartości zakładają pasywną powierzchnię, a wyższa temperatura je obniża.

Wolny chlor ze środków dezynfekcyjnych działa silniej: przy ciągłym kontakcie w około 20°C i obojętnym pH dla 304 przyjmuje się około 2 ppm, a dla 316 około 5 ppm. Kilkuminutowa dezynfekcja roztworem do 100 ppm w temperaturze otoczenia, zakończona płukaniem, jest w przemyśle spożywczym przyjętą praktyką.

Przy chlorkach, naprężeniach rozciągających i temperaturze powyżej około 50°C obie stale są podatne na korozję naprężeniową. Molibden tego ryzyka nie usuwa, więc w takich warunkach rozważa się stal duplex.

Co oznacza litera L i dlaczego ma znaczenie przy spawaniu

Litera L (low carbon) oznacza zawartość węgla do 0,030% zamiast do 0,07%. Mniej węgla to mniejsze ryzyko korozji międzykrystalicznej przy spoinach, dlatego gatunki L wybiera się zwłaszcza do spawania grubszych elementów.

W zakresie od 550 do 850°C na granicach ziaren wydzielają się węgliki chromu, a strefa przy granicach ubożeje w chrom i traci odporność na korozję. Dzieje się tak przy spawaniu, wolnym chłodzeniu i obróbce cieplnej. Według EN 10088-2 odporność po spawaniu zachowują 1.4307, 1.4404 i 1.4435, a 1.4301 i 1.4401 tylko w stanie dostawy.

Ryzyko rośnie z grubością, więc kołnierze i dennice są bardziej narażone niż cienkościenne rury. Huty oferują też stal z podwójnym świadectwem, np. 1.4404 i 1.4401, spełniającą wymagania obu gatunków.

W sklepie przykładem gatunku L są rury mleczarskie z 304L. Rury i kształtki ASME BPE od 1/4" do 6" są z 316L, a norma zawęża dla tego gatunku zawartość siarki do przedziału od 0,005 do 0,017%, co poprawia przetop i powtarzalność spoin orbitalnych.

Rury mleczarskie ze stali 304L
Rury mleczarskie ze stali 304L

1.4435, czyli 316L dla farmacji

1.4435 to stal typu 316L z większą zawartością niklu (od 12,5 do 15,0%) i molibdenu (od 2,5 do 3,0%) niż 1.4404. W oznaczeniach amerykańskich oba gatunki to 316L, więc w zamówieniu podaje się numer EN.

Wyższy nikiel ogranicza powstawanie ferrytu delta. Ferryt może przemienić się w kruchą fazę sigma bogatą w chrom i molibden, a strefa wokół niej słabo opiera się korozji. Część hut oferuje 1.4435 zgodną z Basler Norm II (BN2), która dopuszcza do 0,5% ferrytu.

Odporność na wżery jest niewiele wyższa niż w 1.4404: typowy PRE wynosi 26 wobec 24, a CPT jest prawie taka sama. Przy wyborze 1.4435 liczy się więc głównie struktura z małą ilością ferrytu.

W sklepie z 1.4435 są m.in. kolana do instalacji farmaceutycznych w szeregach DIN, ISO i calowym. W połączeniach higienicznych złączki DIN 11851 są z 1.4301 i 1.4404, złącza DIN 11864 głównie z 1.4435, a Tri-Clamp ze wszystkich trzech gatunków.

Kolano 90° M&S PharmCom do instalacji farmaceutycznych
Kolano 90° M&S PharmCom do instalacji farmaceutycznych

Gdzie wystarczy 304, a gdzie potrzebna jest 316L

304 sprawdza się przy mediach z małą ilością chlorków i w umiarkowanej temperaturze, dlatego jest częstym materiałem rur, zbiorników i armatury w browarach, zakładach napojów i wielu mleczarniach. Po 316L sięga się przy solankach serowarskich, marynatach i sosach, przy wodzie bogatej w chlorki, dezynfekcji chlorem i w liniach farmaceutycznych.

Większość kształtek w ofercie występuje w obu gatunkach, więc złączki do wspawania dobierzesz do materiału rurociągu. Na przykład kolana spawalnicze 90° do linii spożywczych są z 1.4301, 1.4307 i 1.4404. Z 1.4301 i 1.4404 są też redukcje koncentryczne.

W armaturze jest podobnie: ręczne zawory motylkowe M&S do wspawania są z 304 albo 316L, od DN15 do DN150, z uszczelkami z EPDM, HNBR, silikonu lub FKM.

Jak dobrać gatunek stali do instalacji

Przy doborze przejdź kolejno przez te kroki:

  1. Sprawdź chlorki w wodzie technologicznej i płuczącej. Powyżej około 200 ppm w temperaturze otoczenia wybierz 316L, a w wyższej temperaturze już przy mniejszym stężeniu.
  2. Produkty z solą, solanki i marynaty prowadź w 316L.
  3. Ustal temperaturę pracy i mycia. Powyżej około 50°C chlorki mogą wywołać korozję naprężeniową.
  4. Przy stałym kontakcie z wolnym chlorem wybierz 316L, a po każdej dezynfekcji chlorem dokładnie płucz instalację.
  5. Do spawania grubszych elementów, np. powyżej 6 mm, wybierz gatunek L: 304L albo 316L.
  6. W farmacji sprawdź, czy specyfikacja nie wymaga 1.4435.
  7. Na częściach zwilżanych jednego obiegu trzymaj się jednego gatunku, bo element z 304 w instalacji z 316L staje się jej najsłabszym miejscem.
  8. Na ramy i podpory bez kontaktu z produktem zwykle wystarcza 304. Kształtowniki, płaskowniki i pręty znajdziesz w kategorii z rurami i materiałem konstrukcyjnym.

Jakie dane podać w zapytaniu ofertowym

Żeby wycena od razu dotyczyła właściwego materiału, podaj w zapytaniu:

  • numer gatunku wg EN, np. 1.4404 albo 1.4435, bo oznaczenie 316L obejmuje oba;
  • medium, zawartość chlorków, temperaturę pracy i mycia oraz środki myjące;
  • szereg rur i wymiary, np. DIN, ISO albo calowe wg ASME BPE;
  • chropowatość powierzchni wewnętrznej;
  • dokumenty, np. świadectwo 3.1 wg EN 10204 z numerem wytopu;
  • wymagania dodatkowe, np. podwójne świadectwo 1.4404 i 1.4401 albo zgodność z Basler Norm II.

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza litera L w stali 316L?

L pochodzi od angielskiego low carbon i oznacza niską zawartość węgla, do 0,030% według EN 10088. Ogranicza to wydzielanie węglików chromu przy spawaniu, więc spoina i strefa wokół niej zachowują odporność na korozję międzykrystaliczną. Zakres chromu, niklu i molibdenu jest taki sam jak w 316.

Czy stal 304 to kwasówka?

Nazwy „nierdzewna” i „kwasoodporna” są zwyczajowe i nie wskazują gatunku. Według dawnej normy PN do kwasoodpornych, potocznie kwasówek, zaliczano stale chromowo-niklowe, w tym odpowiednik 304, choć dziś część handlowców nazywa tak tylko 316 i 316L. W zamówieniu podawaj więc numer gatunku, np. 1.4301 albo 1.4404.

Jak odróżnić stal 304 od 316?

Magnes nie pomoże, bo obie stale są austenityczne i w stanie wyżarzonym niemagnetyczne, a po obróbce na zimno obie mogą lekko przyciągać magnes. Różnicę pokazuje molibden, który zmierzy przenośny analizator XRF albo wykryje test chemiczny. Przy zakupie podstawą jest świadectwo 3.1 z numerem wytopu.

Czy stal nierdzewna 304 nadaje się do kontaktu z żywnością?

Tak. Gatunki 1.4301 i 1.4307 są powszechnie stosowane na zbiorniki, rury i armaturę w browarach, mleczarniach i zakładach napojów. Jak każdy materiał do kontaktu z żywnością muszą spełniać wymagania rozporządzenia (WE) nr 1935/2004. Na 316L przechodzi się, gdy produkt lub środki myjące zawierają dużo soli albo chloru.