Zawór motylkowy, zawór kulowy i zawór grzybkowy w instalacji spożywczej robią to samo: odcinają albo kierują przepływ. Różnią się tym, co zostaje w rurze po otwarciu, gdzie może zalegać produkt i jak łatwo zawór zautomatyzować. Od tego zależy, który sprawdzi się na linii mytej CIP, który w węźle zaworowym przy zbiornikach, a który na przewodzie wody czy sprężonego powietrza.

Zawór motylkowy, kulowy i grzybkowy w skrócie

Każdy z nich występuje w wykonaniu higienicznym ze stali nierdzewnej. Różnice widać w tym, jak zawór zachowuje się w rurociągu:

  • Zawór motylkowy (przepustnica) odcina przepływ dyskiem obracanym o 90°. Ma prostą budowę i dobrze znosi mycie CIP, choć dysk zostaje w rurze także po otwarciu.
  • Zawór kulowy zamyka przepływ kulą z otworem. Przy pełnym przelocie nie zwęża rury, za to w zwykłym wykonaniu ma przestrzeń między kulą a korpusem, w której zalega produkt.
  • Zawór grzybkowy zamyka przepływ grzybkiem dociskanym do gniazda ruchem osiowym. To podstawa zautomatyzowanych węzłów zaworowych, choć stawia większy opór przepływu.

Porównanie zaworów w tabeli

Ciśnienia i temperatury w tabeli pochodzą z kart katalogowych zaworów Südmo. U innych producentów mogą się różnić, dlatego wiążąca jest karta konkretnego wyrobu.

CechaZawór motylkowyZawór kulowyZawór grzybkowy
Element zamykającydysk na walekula z otworemgrzybek dociskany do gniazda
Ruch przy otwieraniuobrót o 90°obrót o 90°ruch osiowy trzpienia
Co zostaje w przepływie po otwarciudysknic przy pełnym przelociegrzybek, a przepływ zmienia kierunek
Opór przepływumałynajmniejszy przy pełnym przelociewiększy niż w pozostałych
Miejsce zalegania produktustyk dysku z uszczelką, myty CIPprzestrzeń między kulą a korpusem, jeśli gniazdo nie jest wypełnioneprzejście trzpienia i gniazdo, zawory Südmo przeszły test czyszczalności EHEDG
Tłok czyszczącynie przejdzieprzejdzie przy pełnym przelocienie przejdzie
Ciśnienie robocze (przykład Südmo)10 barzależne od wykonania10 bar do DN20, 6 bar od DN25 do DN100, 5 bar od DN125 do DN150
Uszczelka EPDM (przykład Südmo)130°C ciągle, 150°C krótko przy sterylizacjizależnie od materiału gniazda130°C ciągle, 150°C krótko przy sterylizacji parą
Napęddźwignia albo siłownik pneumatycznydźwignia, siłownik pneumatyczny lub elektrycznyzwykle siłownik pneumatyczny
Typowe zastosowanieodcinanie na rurociągach produktu i CIPmedia pomocnicze, linie z tłokiem czyszczącym, wersje higieniczne do produktuwęzły zaworowe, przełączanie przepływu, wyloty zbiorników

Zawór motylkowy, czyli przepustnica

Zawór motylkowy to zawór, w którym przepływ odcina dysk osadzony na wale i obracany o 90°. W branży nazywa się go też przepustnicą. Dysk opiera się o pierścień uszczelki w korpusie, który pełni rolę gniazda, więc nowa uszczelka odnawia całe uszczelnienie.

W zaworach Südmo dysk jest pełny, ze stali 1.4404 (316L), a uszczelki z EPDM, HNBR, VMQ, FKM albo PTFE spełniają wymagania FDA. Inni producenci mają też wykonania ze stali 304. Według kart Südmo ciśnienie robocze wynosi 10 bar, a uszczelka EPDM pracuje ciągle w 130°C i krótko w 150°C podczas sterylizacji. Uszczelkę wymienia się bez specjalnych narzędzi.

Dysk zostaje w strumieniu także po pełnym otwarciu. Zawór nie przepuści więc tłoka czyszczącego i stawia niewielki opór, a przy produktach z cząstkami stałymi dysk jest dodatkową przeszkodą w przekroju rury.

W sklepie zawory motylkowe M&S Armaturen, Pentair Südmo, AWH, Nocado i MQ mają średnice od DN10 do DN150, a przepustnice płytkowe Sferaco do DN300. Do linii spawanych z obsługą ręczną pasują np. ręczne zawory motylkowe M&S do wspawania. Uszczelka jest częścią eksploatacyjną, dlatego osobno dostępne są także uszczelki do zaworów motylkowych M&S z EPDM, HNBR, FKM i silikonu (VMQ).

Ręczny zawór motylkowy M&S do wspawania
Ręczny zawór motylkowy M&S do wspawania

Przyłącza i sterowanie zaworu motylkowego

Korpus może mieć końcówki do wspawania, zaciskowe Tri-Clamp, gwintowane wg DIN 11851, SMS, RJT lub IDF albo wersję międzykołnierzową. Do obsługi ręcznej służy dźwignia, także z blokadą położenia. Siłownik pneumatyczny występuje w trzech wersjach: otwierany powietrzem i zamykany sprężyną, otwierany sprężyną i zamykany powietrzem albo otwierany i zamykany powietrzem. Położenie zaworu sygnalizuje głowica sterująca, w sklepie oznaczana jako TOP.

Zawór kulowy w instalacji spożywczej

Zawór kulowy odcina przepływ kulą z otworem, obracaną o 90°. W wersji z pełnym przelotem otwór kuli ma średnicę rury, więc otwarty zawór prawie nie stawia oporu i przepuszcza tłok czyszczący.

Słabym punktem zwykłego zaworu kulowego jest przestrzeń między kulą a korpusem. W trakcie pracy wypełnia się ona produktem, a roztwór myjący dociera tam z trudem. Zawory do produktu spożywczego mają dlatego gniazdo wypełniające tę przestrzeń, zwykle z PTFE, albo port, przez który przepłukuje się ją podczas mycia CIP.

Same końcówki Tri-Clamp nie czynią zaworu higienicznym. Przy zakupie sprawdź na rysunku, czy gniazdo jest wypełnione, i z jakiego materiału je wykonano.

W kategorii zawory kulowe są wersje higieniczne, przemysłowe z gwintem BSP lub do spawania, trójdrożne oraz z siłownikiem pneumatycznym lub elektrycznym. Wersje sanitarne z wypełnionym gniazdem to m.in. trzyczęściowe zawory kulowe z wypełnionym gniazdem do wspawania. Korpus trzyczęściowy rozkręca się bez wycinania zaworu z rurociągu.

Trzyczęściowy zawór kulowy do wspawania
Trzyczęściowy zawór kulowy do wspawania

Higieniczne zawory grzybkowe w automatyce procesu

Zawór grzybkowy, nazywany też jednosiedzeniowym, zamyka przepływ grzybkiem dociskanym do gniazda. Grzybek porusza się osiowo, zwykle pod działaniem siłownika pneumatycznego, a przepływ w korpusie zmienia kierunek. Ma przez to większe opory przepływu niż zawór motylkowy czy kulowy, ale łatwo go zautomatyzować i łączyć w węzły przełączające przepływ.

Higieniczne zawory grzybkowe buduje się modułowo. W serii Südmo SVP Select ten sam napęd łączy się z korpusem kątowym, przelotowym, krzyżowym, dennym do zbiornika albo przełączającym. Części mające kontakt z produktem są ze stali 1.4404 (316L), z chropowatością Ra do 0,8 µm. Zawory mają certyfikaty EHEDG i 3-A oraz materiały zgodne z FDA, a każdy zawór jednosiedzeniowy Südmo przeszedł test czyszczalności EHEDG.

Ciśnienie robocze zależy od średnicy: 10 bar do DN20, 6 bar od DN25 do DN100 i 5 bar od DN125 do DN150. Siłownik potrzebuje powietrza sterującego od 6 do 8 bar, a ze wzmacniaczem wystarcza 3,5 bar. Do procesów aseptycznych przewidziano wersję z membraną P³, która zastępuje zwykłe uszczelnienie trzpienia.

W sklepie zawory grzybkowe to głównie seria Südmo SVP Select. Dostępne są m.in. zawory grzybkowe Südmo SVP Select typu S370 w kilku średnicach. Gdy w jednym węźle po obu stronach zaworu mogą jednocześnie płynąć produkt i roztwór myjący, zamiast zaworu jednosiedzeniowego stosuje się zawory dwusiedzeniowe.

Zawór grzybkowy Südmo SVP Select
Zawór grzybkowy Südmo SVP Select

Zawór zwrotny jako uzupełnienie

Zawór zwrotny przepuszcza przepływ w jednym kierunku i zamyka się samoczynnie, gdy przepływ się odwraca. Chroni np. pompę albo linię CIP przed cofnięciem się medium. W ofercie zawory zwrotne M&S, Nocado i Südmo mają uszczelki z EPDM, NBR albo FKM i różne przyłącza, także do wspawania i zaciskowe.

Jak dobrać zawór do instalacji spożywczej

Dobór zaczyna się od pytania, co zawór ma robić i jak często będzie przełączany. W praktyce wybiera się:

  • zawór motylkowy, gdy potrzebne jest proste odcięcie na rurociągu produktu lub CIP, obsługiwane ręcznie albo siłownikiem;
  • zawór kulowy, gdy linia musi mieć pełny przelot, np. pod tłok czyszczący, albo na przewodach mediów pomocniczych, a do produktu tylko w wersji z wypełnionym gniazdem;
  • zawór grzybkowy, gdy przepływ ma być przełączany automatycznie między zbiornikami lub liniami, a zawory tworzą węzeł sterowany ze sterownika;
  • zawór dwusiedzeniowy, gdy w jednym węźle trzeba bezpiecznie rozdzielić produkt i roztwór myjący.

Potem sprawdź materiał uszczelki względem temperatury mycia i sterylizacji, ciśnienie dopuszczalne dla danej średnicy, przyłącza zgodne z resztą instalacji i sposób sterowania. Zawory kulowe, grzybkowe, zwrotne i pozostałe typy znajdziesz w kategorii zawory.

Jakie dane podać w zapytaniu ofertowym

Żeby wycena od razu dotyczyła właściwego zaworu, podaj w zapytaniu:

  • typ zaworu i jego funkcję: odcięcie, przełączanie albo zabezpieczenie przed przepływem wstecznym;
  • średnicę i normę rury, np. DIN 11850, ISO 1127 albo wymiary calowe;
  • rodzaj przyłączy po obu stronach;
  • materiał korpusu i uszczelki;
  • medium, temperaturę pracy i mycia oraz ciśnienie robocze;
  • sterowanie: ręczne albo siłownik pneumatyczny normalnie zamknięty, normalnie otwarty lub dwustronnego działania, z głowicą sterującą albo bez niej;
  • wymagane dokumenty, np. świadectwo 3.1 wg EN 10204.

Pytania i odpowiedzi

Czy zawór motylkowy to przepustnica?

Tak. Zawór motylkowy i przepustnica to dwie nazwy tego samego zaworu z obrotowym dyskiem. W przemyśle spożywczym częściej mówi się o zaworze motylkowym, bo przepustnicą nazywa się też element układu dolotowego silnika, co bywa mylące w wyszukiwarce.

Kiedy zawór motylkowy jest otwarty?

Gdy dźwignia leży równolegle do rurociągu. Ustawienie poprzeczne oznacza zamknięcie, a pozycje pośrednie, jeśli dźwignia ma zapadkę, częściowe otwarcie. W zaworach z siłownikiem położenie pokazuje wskaźnik albo głowica sterująca, więc przy wątpliwościach sprawdź oznaczenia na zaworze.

Czy zawór kulowy nadaje się do instalacji spożywczej?

Tak, jeśli ma wypełnione gniazdo albo port płuczący i materiały dopuszczone do kontaktu z żywnością. Zwykły zawór kulowy ma przestrzeń między kulą a korpusem, w której zalega produkt. Na przewodzie wody technologicznej czy sprężonego powietrza taki zawór wystarczy, do produktu już nie.

Jak działa zawór grzybkowy?

Siłownik przesuwa trzpień z grzybkiem w osi zaworu. Przy zamykaniu grzybek dociska uszczelkę do gniazda w korpusie, a przy otwieraniu odsuwa się od niego i przepuszcza medium. W wersji normalnie zamkniętej zawór zamyka sprężyna, a otwiera powietrze sterujące.